Беларусь-1945. Сакрэтны даклад Наркомздрава БССР аб дзіцячай смяротнасці
19 марта 1945 года, роўна 65 гадоў назад, народны камісар аховы здароўя БССР Міхась Коваленок падпісаў даклад «Аб дзіцячым захворванні і смяротнасці ў БССР». Гэты абагульняючы дакумент з грыфам «Сакрэтна» быў адрасаваны старшыне СНК БССР П.К. Панамарэнка і сакратару ЦК КП(бы)Бы Н.У. Кісялёву.
Жаданае і сапраўднае, праўда і полуправда… Ці мог савецкі мастак Мікалай Жукаў дзе-небудзь у рэальнасці ўбачыць сцэнку, як на яго вядомым плакаце «Аточым сірот матчынай ласкай і каханнем!»? Так, вядома: у нас было мноства дзіцячых хат, дзе выхавальнікі вось гэтак жа любоўна схіляліся над спячымі немаўлятамі.
Праўда і ў тым, што ў кампазіцыю плаката ўключана малюнак Сталіна з дзяўчынкай на руках — жывым знакам шчаслівага дзяцінства. Гэтай шырока вядомай фатаграфіяй правадыра традыцыйна ўпрыгожвалі сцены дзіцячых устаноў у СССР.
Але іншая частка праўды складаецца ў тым, што намаляваная ў 1936 году на здымку дзяўчынка Геля Маркизова, дачка наркама земляробства Бурацкай АССР, праз год стане сіратой — яе бацькі знішчаць сталінскія каты. Выходзіць, што на пасляваенным плакаце Н.Жукава намаляваныя дзве сіраты…
Факты і справаздачныя дадзеныя «росту дзіцячага дабрабыту» вельмі ўмела выбудаваныя ў падборцы паведамленняў БЕЛТА, апублікаваных газетай «Савецкая Беларусь» у пачатку сакавіка 1945 года:
«Новыя дзіцячыя ўстановы
МОЛОДЕЧН0, 28 лютага. (БЕЛТА). У вобласці пашыраецца сетка дзіцячых устаноў. У найблізкі час павінны адкрыцца 12 новых ясляў. У абласным цэнтры аднавіў працу хата дзіцяці. Ствараецца таксама 16 жаночых і дзіцячых кансультацый. Пры кожнай з іх будуць арганізаваныя сацыяльна-прававыя кабінеты. Вырашанае таксама адкрыць дзве малочных кухні.
БАРЫСАЎ. (БЕЛТА). У горадзе адкрылася трое новых дзіцячых ясляў. Усе яны добра абсталяваныя. Узорныя дзіцячыя яслі створаныя на фабрыцы «Камінтэрн». Утульна і чыста тут у памяшканні, у хлопцаў шмат цацак, дзеці атрымоўваюць смачную і сытную ежу.
Хутка адраджаецца сетка дзіцячых садоў. Зараз іх у рэспубліцы налічваецца ўжо 187. У найблізкі час Наркомпрос БССР адчыняе яшчэ 40 дзіцячых садоў.
Да вясны гэтага года амаль ва ўсіх калгасах рэспублікі ствараюцца дзіцячыя пляцоўкі. Калгасы для дзіцячых пляцовак вылучаюць адмысловыя фонды прадуктаў.
У абласных гарадах адчыняюцца курсы, на якіх будуць падрыхтоўвацца дашкольныя працаўнікі. (БЕЛТА).»
Цалкам любасным выглядае тут паведамленне аб тым, што для дзіцячых устаноў на сяле калгасы вылучаюць «адмысловыя фонды прадуктаў». Але што адбываецца ў гарадах? У якіх аб'ёмах горторготделы забяспечваюць дзіцячыя кухні?.. Аб гэтым у публікацыі ні словы.
У тыя жа сакавіцкія дні сарок пятага года народны камісар (міністр) аховы здароўя БССР Міхась Іванавіч Коваленок, рызыкуючы нажыць сабе ворагаў у апаратах ЦК і НКГБ, узяўся за складанне адмысловага «дзіцячага» дакладу ў адрас кіраўніцтва рэспублікі. Вось гэты дакумент.
«Аб дзіцячым захворванні і смяротнасці ў БССР
г. Менск 19 сакавіка 1945 г.
Сакрэтна
Уліковыя дадзеныя Кіраванні Народна-гаспадарчага ўліку БССР аб нараджальнасці і смяротнасці сведчаць аб выключным няшчасці з прыростам насельніцтва ў БССР. Па гэтых дадзеных у IV квартале 1944 г., у параўнанні з III кварталам, значна павялічылася і агульная смяротнасць насельніцтва (8471 смерцяў у III кв. і 21 250 смерцяў у IV кв.) і смяротнасць дзяцей ва ўзросце да 1 года (у III кв. памерла дзяцей 1207 і ў IV квартале 2099 дзяцей).
Безумоўна, паказаныя лічбы сведчаць аб непаўнавартаснасці ўліковых дадзеных УНХУ за III квартал і паказваюць, што ў III квартале, гэта значыць, у першыя месяцы па вызваленні БССР ад нямецкіх акупантаў, не ўсе выпадкі нараджальнасці і смяротнасці рэгістраваліся органамі УНХУ на месцах. Таксама гэтыя дадзеныя з'яўляюцца непаўнавартаснымі таму, што яны не паказваюць чыннікаў смяротнасці і ўзросту якія паміраюць старэй аднаго года, бо гэтыя дадзеныя УНХУ не распрацоўвае.
Аднак і гэтыя дадзеныя, а таксама дадзеныя медыцынскіх устаноў аб смяротнасці ў лякарнях паказваюць, што смяротнасць у БССР высокая.
Па дадзеных органаў Аховы здароўя асноўнымі чыннікамі дзіцячай смяротнасці ў IV квартале з'яўляліся запаленне лёгкіх, вострыя дзіцячыя інфекцыі (адзёр, дыфтэрыя), заўчаснае нараджэнне (недонашиваемость) і прыроджаная слабасць нованароджаных.
Зразумела, першачарговым чыннікам дадзенага становішча з'яўляецца рэзкае пагаршэнне здароўя дзіцячага насельніцтва і жанчын у выніку 3-х летняй нямецкай акупацыі, але яно тлумачыцца і нядосыць паўнавартасным сілкаваннем гэтых кантынгентаў у гарадах і раёнах у цяперашні час, асабліва ў найболей пацярпелых ад нямецкіх акупантаў і нядосыць здавальняючай арганізацыяй медыцынскай дапамогі дзіцячаму насельніцтву і цяжарным жанчынам у шэрагу гарадоў і раёнаў рэспублікі і нават у горадзе Менску.
Амаль ва ўсіх гарадах, гарадскіх селішчах і працоўных пасёлках БССР цяжарныя жанчыны і якія кормяць маці дагэтуль не цалкам атрымоўваюць усталяваны Ўказам Вярхоўнай Рады СССР ад 8 ліпеня 1944 г. дадатковая пайка (Менск, Магілёў, Гомель, Баранавічы, Полацак, Петриков, Орша, Мазыр), а ў некаторых месцах яны зусім не атрымоўваюць (Клецк, Ашмяна).
Пасаг для нованароджаных таксама даецца не ў поўным асартыменце (Мазыр, Менск), а ў большасці сельскіх населеных пунктаў яно як правіла не выдаецца зусім (Маладзечанская, Баранавіцкая, Менская, Полацкая, Віцебская, Магілёўская вобласці).
Малочныя кухні, арганізаваныя Наркомздравом БССР ва ўсіх буйных гарадах рэспублікі для выраба неабходнага дыетычнага сілкавання для грудных і малых дзяцей у IV кв. і студзені-лютым 1945 г. былі амаль усюды зачыненыя з-за адмовы горторготделов забяспечваць іх малаком, цукрам, крупамі і алеем (Брэст, Віцебск, Рэчыца, Пінск, Барысаў, Мазыр, Полацак), а якія працавалі кухні ў Менску, Магілёве, Гомелі, Бабруйску — забяспечваліся прадуктамі з вялікімі перабоямі і амаль зусім не атрымоўвалі малака.
Колькасць бальнічных коек дзецям у шэрагу гарадоў (Менск, Магілёў, Баранавічы) адчынена мала і яны дрэнна арганізаваныя з-за непредставления памяшканняў для разгортвання дзіцячых лякарань: у Менску фактычна няма ні адной дзіцячай бальнічнай койкі, бо адно вызначанае пад дзіцячую лякарню памяшканне дзіцячых ясляў занята інтэрнатам ЦК КП(бы)Бы, іншае аддадзена пад Абласное кіраванне НКГБ, а роўны адпаведны будынак не ўяўляецца.
Адчыненая жа ў клінічным мястэчку дзіцячая клініка з'яўляецца недастатковай базай, выдаленая ад цэнтра горада і зараз не прымае маленькіх дзяцей з-за халады ў палатах па чынніку, што з-за адсутнасці святла размерзлись трубы апалу і зараз на рамонце. Але і пры нармалёвых умовах дзіцячая клініка Менска не можа задаволіць дзіцячае насельніцтва бальнічнай дапамогай і размешчаная ў 5 км. ад цэнтра горада.
У горадзе Магілёве хворыя дзеці не шпіталізуюцца з-за халады ў лякарні. На холад у лякарнях і дрэннае, не адпаведнае хвораму дзіцяці, сілкаванне скардзяцца большасць галоўдоктараў лякарань БССР па тым чынніку, што торготделы няўчасна адпускаюць прадукты, не цалкам і аднастайныя (Брэст, Баранавічы, Ашмяна, Клецк, Вілейка, Магілёў, Віцебск і іншыя).
Надзвычай дрэнна дзела з родовспоможением у гор. Менску: абодва даваенных гарадскіх радзільні ў Менску згарэлі, а новая гарадская радзільня, нягледзячы на пастанову СНК БССР №-22 ад 10.01.45 не адчынены таму, што вызначаны будынак перададзена філармоніі. У сувязі з гэтым парадзіхам прыходзіцца звяртацца за дапамогай у клінічнае мястэчка, дзе ў акушэрскай клініцы зараз знаходзіцца 100 парадзіх і вольных коек няма. А калі дадаць, што клингородок знаходзіцца ў 5 км ад цэнтра горада, у горадзе адсутнічае трамвай і аўтатранспарт для насельніцтва, то жанчыны часта нараджаюць хаты, што падвышае смяротнасць нованароджаных.
У БССР дагэтуль не адноўлены і рэспубліканскі інстытут Аховы мацярынства і дзяцінства, які праводзіў да вайны вялікую лячэбную, навукова-даследчую і метадычную працу і што з'яўляўся цэнтрам па падрыхтоўцы кадраў працаўнікоў дзіцячай аховы здароўя. Па рашэнні СНК БССР інстытут з клінічнай базай на 100 дзіцячых коек павінен быць адчынены да 1 лютага 1945 г., але адзінае прыдатнае памяшканне былых дзіцячых ясляў па Першамайскай вуліцы (занятае інтэрнатам ЦК КП(бы)Бы) не вяртаецца Наркомздраву, іншага жа прыдатнага будынка няма наогул у горадзе.
Для паляпшэння якое стварылася становішча Наркомздравом быў занесены 2 снежня 1944 г. у СНК БССР праект пастановы «Аб мерапрыемствах па пашырэнні дзіцячых устаноў і паляпшэнню медыцынскага і бытавога абслугоўвання жанчын і дзяцей», які 10.01.45 цалкам прыняты СНК БССР, але выкананне гэтай пастановы па вышэйпаказаных чынніках здзяйсняецца нездавальняльна.
З прычыны ўсяго вышэйпададзенага Наркомздрав просіць разгледзець дадзенае пытанне на бюро СНК БССР.
Народны Камісар Аховы здароўя БССР М. Коваленок» (Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь)
Тлумачэнні тут патрабуе хіба што згадваны наркамам Указ ад 8 ліпеня 1944 года.
На завяршальным этапе вайны савецкае кіраўніцтва цвяроза заклапацілася дэмаграфічнай сітуацыяй. Быў прыняты Ўказ Прэзідыўма Вярхоўнай Рады СССР ад 8 ліпеня 1944 г., які прадугледжваў павелічэнне дзяржаўнай дапамогі цяжарным жанчынам, шматдзетным і самотным маці, узмацненне аховы мацярынства і дзяцінства, усталяванне ганаровага звання «Маці-гераіня», установа ордэна «Матчына слава» і медалі «Медаль мацярынства». Па гэтым Указе маці, якія маюць двух дзяцей, пры нараджэнні трэцяга і кожнага наступнага дзіцяці атрымоўвалі ад дзяржавы адначасовы дапаможнік, а што маюць трох дзяцей — пры нараджэнні чацвёртага і кожнага наступнага дзіцяці, акрамя адначасовага дапаможніка, атрымоўвалі таксама штомесячны дзяржаўны дапаможнік да дасягнення дзіцем узросту пяці гадоў. Самотным маці штомесячны дзяржаўны дапаможнік на дзяцей выплачвалася пачынальна з першага дзіцяці і да дасягнення дзецьмі дванаццацігадовага ўзросту.
Якія рушылі за Ўказам ведамасныя інструкцыі і становішчы дэталёва распісвалі крыніцы і нормы выдачы матчынага доппайка, дзіцячых рэчаў і т. д. Але, як звычайна, службоўцы «на месцах» усё испоганили. Несправядлівая дзяльба і передележка фондаў, а таксама прамыя крадзяжы сталі звычайнай з'явай.
naviny.by
І хай Бог будзе суддзёй нашым хвалебным цекистам-чэкістам, якія ў вайскоўцу Менску за рахунак дзяцей вырашалі свае жыллёва-адміністрацыйныя пытанні.
